Religieus erfgoed

In de zuidrand zijn er heel wat kerken terug te vinden die religieus erfgoed bevatten, een brede term die zowel materieel, immaterieel, roerend en onroerend erfgoed omvat. Dit erfgoed heeft gepaste zorg nodig om in stand te blijven, maar hoe begin je daar nu aan?

1. Types erfgoed

In het erfgoedveld wordt er een opdeling gemaakt tuusen verschillende types erfgoed. Hieronder vindt u een kort overzicht van deze verschillende types:

• Cultureel erfgoed: een verzamelnaam voor alles wat door vorige generaties is gemaakt en wat nu nog bestaat en een grote waarde heeft voor de gemeenschap. Binnen het cultureel erfgoed is er een opdeling in roerend cultureel erfgoed en immaterieel erfgoed. 

  • Roerend erfgoed: Verpaatsbare voorwerpen zoals schilderijen, wandtapijten, meubelstukken, juwelen, werktuigen, gebruiksvoorwerpen, voertuigen,... maar evengoed documenten, archiefstukken of foto’s. Alle verplaatsbare voorwerpen die verwijzen naar een religieuze, godsdienstige of devotionele context of ermee in verband staan, zowel in het openbare als in het privédomein, behoren tot het roerend religieus erfgoed.
  • Immaterieel erfgoed: niet tastbare gewoontes of gebruiken zoals feesten, verhalen, liederen, rituelen, ambachten, tradities, enz. Bij religieus erfgoed denken we daarbij bijvoorbeeld aan processies, feestgebruiken gekoppeld aan het kerkelijk jaar en rituelen die worden toegepast tijdens erediensten.

• Onroerend erfgoed: de verzamelnaam voor monumenten, archeologische sites en landschappen die wel tastbaar zijn, maar niet verplaatst kunnen worden. Voor religieus erfgoed omvat dit voornamelijk het kerkgebouw zelf alsook een kerkhof dat rond de kerk ligd. Een speciaal geval zijn roerende objecten die bij een bescherming van een gebouw zijn aangeduid als cultuurgoederen. Zij staan dus altijd specifiek vermeld in het beschermingsbesluit. Deze cultuurgoederen zijn zo'n van speciaal belang voor een gebouw dat zij hier theoretisch onlosmakelijk mee verbonden zijn. Bijvoorbeeld: een 17de eeuws beeld van de patroonheilige van een kerk speciaal gemaakt voor een nis in diezelfde kerk.  Een tweede uitzondering zijn nagelvaste objecten: roerende interieuronderdelen die onlosmakelijk met het gebouw verbonden zijn en zonder twijfel deel uitmaken van het onroerend goed. Voorbeelden zijn: glas-in-loodramen, doksalen, muur- en plafondschilderingen, mozaïeken, vloeren, grafzerken, gedenkstenen, orgels, kerkhekken, biechtstoelen, enz.

2. Noodzaak en nut van een inventaris

Een kerkgebouw is uiteraard geen lege doos. Zo bevat een gemiddelde kerk een 600 tal objecten, maar bij grotere en oude kerken kan dit oplopen tot meer dan 3000 objecten. Zo'n religieuze collectie bevat een grote diversiteit aan types objecten, uitgevoerd in scala van materialen. De meeste van deze objecten zijn noodzakelijk omwille van hun toepassing in bepaalde rituelen tijens een eredienst. Toch kan de collectie ook stukken bevatten die in onbruik geraak door: vb. de gewijzigde liturgie na het tweede Vaticaanse concilie (1962-1965), processiemateriaal van processies die niet meer worden georganiseerd, enz. Gevolg hiervan is dat de kennis en überhaupt het besef van het bestaan van deze objecten aan het verloren gaan is.

Om goed voor een collectie te kunnen zorgen, is een eerste stap te weten wat er in huis is. Een inventaris is bijgevolg een onmisbaar document om zicht te krijgen op de samenstelling en waarde van een collectie. Het is een goed gedocumenteerd overzicht van het roerend erfgoedbezit van een  een kerk. Deze inventaris bevat per object minstens volgende gegevens: een foto, titel, unieke inventarisnummer, korte beschrijving, afmetingen, locatie en conditie. 

Als kerkfabriek is het bijhouden van een inventaris van de kerkcollectie bovendien een verplichting binnen het eredienstendecreet. Een kerkfabriek moet dus kunnen aantonen dat zij op de hoogte zijn van de volledige inhoud van hun inboedel. Een concreet sjabloon wordt echter niet aan deze verplichting gekoppeld.

Naast een onombeerlijk werkdocument voor goed behoud en beheer van je collectie kan een inventaris ook de basis vormen voor andere voordelen:

• Lijst bij het afsluiten van een verzekering
• Basis bij het opstellen van een calamiteitenplan 
• Maakt wetenschappelijk onderzoek mogelijk
• opent mogelijkheden voor publieksontsluiting van de collectie

 Andere belangrijke partners zijn Parcum en KADOC-KULeuven.

3. Herbestemming 

Doordat het aantal actieve gelovigen en het aantal priesters de laatste jaren drastisch zijn afgenomen heeft dit ook een efect op het onroerend en roerend erfgoed dat onze regio rijk is. Veel kerken worden slechts sporadisch nog gebruikt voor de eredienst terwijl hun onderhoud wel handen vol geld kost. Daarom wordt er steeds vaker gekeken naar neven- of herbestemmingen. 

Dit kan echter niet zomaar. Zo moet er worden worden rekening gehouden met eventuele beschermingsbesluiten op het onroerend erfgoed (vastgestelt of beschermd erfgoed) en het roerend erfgoed (cultuurgoederen of topstukken). Deze leggen beperkingen op de mogelijkheden wat er met het erfgoed kan worden gedaan. 

Voor een herbestemmingen waar er het gebouw een andere invulling krijgd moet er ook worden rekening gehouden met alle objecten in de kerk. Bij voorkeur wordt er dan ook een waardering- en herbestemmingstraject opgezet om zo veel mogelijk waardevol materiaal een ander onderkomen te geven.